Małgorzata Nowak

 

Wybrane metody wczesnego wspomagania rozwoju dziecka

 

Referat ten zaprasza do refleksji nad stylem nauczania podejmowanym przez ,,nauczyciela” z pasją w odniesieniu do pracy z dzieckiem rozpoczynającym naukę szkolną. Pasja jest widocznym pozytywnym zaangażowaniem w treść i czynności.

O pasji mówimy w odniesieniu do określenia nauczyciela, który traktuje swoją praktykę jako sposób bycia z innymi w świecie nauczania. Sposób nacechowany autentycznością zaangażowaniem. Nauczyciel z pasją to osoba refleksyjna, zadająca sobie pytanie o sens swojego bycia z uczniami w szkolnej klasie. Zastanawiająca się na tym jaki sens ma jej dla rozwoju. Pasja nauczyciela wyraża się głównie w podejmowanym przez niego stylu nauczania. Styl to ogólnie podejście do nauczania, podejście stanowiące funkcję posiadanej wiedzy – zarówno potocznej jak i naukowej, a także przekonań i postaw ukształtowanych na bazie doświadczeń edukacyjnych a także aktualnych warunków społecznych, ekonomicznych i kulturowych w których odbywa się nauczanie.

Metody wczesnego wspomagania rozwoju dziecka przedstawię w oparciu o 4 moduły.

           

MODUŁ I WCZESNE WSPOMAGANIE Z WYKORZYSTANIEM METODY PROJEKTU:

 

Podstawy teoretyczne nauczania realizowanego dotychczas w praktyce edukacyjnej przedszkola i szkoły wywodzi się z przyjęcia poznawczego modelu umysłu. Zgodnie z tym założeniem rolą umysłu jest gromadzenie napływających informacji, utrwalenie ich, a następnie wykorzystywanie w działaniu praktycznym. Wiedza człowieka jest wynikiem interpretacyjnego i konstruktywnego charakteru czynności poznawczych – wobec czego jest wiedzą osobistą, konstruowaną przez każde dziecko samodzielnie. W edukacji elementarnej należy wspierać aktywność edukacyjną, która wynika z konieczności wypełniania podstawowych postulatów nowoczesnej pedagogiki:

·         konieczności holistycznego spojrzenia na dziecko – jako psychofizycznej jedności

·         uwzględnia podmiotowość dziecka w procesie wychowania

·         rozumienie istoty wychowania – jako procesu stawania się człowiekiem, ciągłego przekraczania siebie

·         rozumienie podstawowego zadania nauczyciela – jako osoby towarzyszącej w rozwoju dziecka udzielającej mu pomocy w rozwoju, nauczyciela zorientowanego na dziecko, a nie na program

·         rozumienia istoty i mechanizmu uczenia się jako konstruowani wiedzy o sobie i świecie a nie transmisji wiedzy

·         preferowania dialogowego charakteru edukacji w której dajemy dziecku prawo do indywidualizacji znaczeń budowania i korzystania z wiedzy potocznej, dzielenia się osobistymi refleksjami.

·         stwarzamy dziecku  warunki do uczenia się eksperymentowania osobistej puli doświadczeń i dokonywania na nich zabiegów interpretacyjnych, odkrywania nowych znaczeń i negocjowania ich, a w efekcie budowania wiedzy osobistej o sobie i o świecie.

A oto walory stosowania metody projektów:

·         angażuje jednocześnie emocje i umysł dziecka w nieporównywalnie większym stopniu  niż którakolwiek z pozostałych metod

·         zapewnia możliwości dokonywania wyborów i uczą podejmowania decyzji

·         umożliwiają pełne zaangażowanie w przebieg zajęć, dając dziecku wyraźną przewagę nad aktywnością nauczyciela

·         pozwalają dziecku koncentrować się na temacie, którym jest zainteresowanie odnośnie którego ma już podstawową wiedzę, ułatwiają rozumienie przeżywanych doświadczeń

·         umożliwiają łączenie wielu obszarów wiedzy, zapewniają więc realizację podstawowych założeń kształcenia zintegrowanego

·         dają możliwości i uczą współpracy, korzystania z pomocy kolegów udzielania im pomocy 

·         umożliwiają dzieciom dostosowanie tempa pracy i stopnia trudności podejmowanych zadań do indywidualnych możliwości

·         rozwijają myślenie teoretyczne, umiejętności stawiania hipotezy dokonywania analizy i syntezy

·         przewidywania i weryfikowania hipotez, wzmacniają dociekliwość

·         przyzwyczajają dziecko do empirycznego podchodzenia do poznanej rzeczywistości

·         utrwalają przewidywanie i rozumienie konsekwencji własnych działań

·         zapewniają maksymalne upodobnienie procesu uczenia się do zabawy

·         umożliwiają nauczycielowi tworzenie warunków do podmiotowości dziecka w procesie uczenia się (uwzględnia się w nich indywidualne zainteresowania i preferencje , zdolności i potrzeby oczekiwania)

·         dają możliwości odwoływania się w procesie edukacji do prawdziwych zabaw dziecka

·         wyznaczają nauczycielowi odmienną, niż w tradycyjnych metodach, rolę – polecającą na udzielaniu dziecku pomocy i wsparcia w procesie uczenia się a nie kierowania nim

·         zapewniają różnorodność gromadzonych doświadczeń, wiedza zdobyta przez dziecko ma charakter interdyscyplinarny, tworzy całościowy obraz świata

·         umożliwiają wykorzystywanie możliwie wszystkich zmysłów i funkcji poznawczych w procesie konstruowania wiedzy

·         dają możliwość zaspakajania własnych potrzeb życiowych dziecka rozwijają umiejętności radzenia sobie w trudnych czy nowych sytuacjach

·         powodują rozwój samodzielności praktycznej: umiejętności rozpoznawania przez dziecko kontekstu społecznego, w którym działa

·         wzmacniają w dziecku poczucia sprawstwa na rzecz zmniejszania się poczucia wykonywania poleceń innych czy nakazów zewnętrznych

·         uczą umiejętności myślowego wybiegania w przyszłość i przewidywania skutków działań

·         powodują wzmacnianie osobistego, pozytywnego stosunku do własnych działań

·         zwiększają możliwości odnoszenia oddziaływań na pojedynczych dzieci

 

   Wychowanie ma niepowtarzalną, indywidualną postać realizacyjną, zależną od dotychczasowego przebiegu życia podmiotu a także zależność od zmiennego potencjału rozwojowego.

   Zadania edukacyjne realizowane w ramach metody wspierania aktywności edukacyjnej dziecka muszą spełniać kilka warunków:

·         dziecko powinno podejmować zadania kierując się osobistymi motywami i potrzebami: dziecko musi mieć swobodę w wyborze zadań ( rodzaju, czasu trwania partnera)

·         powinno rozumieć użyteczność celu działania, powinno widzieć subiektywne prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu

Zdolność wspomagania przez nauczyciela rozwoju potencjału intelektualnego dziecka zależy od umiejętności tworzenia środowiska uczenia się (tworzenie klimatu do uczenia się)

W czesne wspomaganie małego dziecka może przebiegać w kilku formach:

·         uczenia się spontanicznego (w/g własnego, wewnętrznego programu)

·         uczenia się reaktywnego (w/g programu zewnętrznego)

·         uczenia się spontaniczno – reaktywnego

Metoda projektów pozwala w praktyce: połączyć trzy podejścia w rozumieniu  istoty rozwoju dziecka: podejście Piageta w rozumieniu zmian rozwojowych, podejście Wygotskiego – akcentujące wpływ osób (rówieśników i dorosłych) na procesy uczenia się oraz podejście Brunera akcentujące społeczne konteksty, poznawania i uczenia się

 

MODUŁ II WCZESNE WSPOMAGANIE Z WYKORZYSTANIEM  METODY  KINEZJOLOGII EDUKACYJNEJ

 

Kinezjologia Edukacyjna jest efektywnym narzędziem uczenia się i funkcjonowania na optymalnym poziomie. Dzięki wykorzystywaniu ćwiczeń Gimnastyki Mózgu wszystkie części mózgu włączają się i współpracują żeby poprawić wybraną umiejętność.

Założenia Gimnastyki Mózgu / Kinezjologi  Edukacyjnej są następujące:

Rozwój jest poszukiwaniem równowagi i jest osiągany przez ruch uwaga podąża za instrukcją: Mózg ludzki organizuje się wokół pojedynczego ogniska. Uwaga jest skierowana  na to co wydaje się mieć znaczenie. Jeżeli dziecko nie ma swobody dokonywania wyborów zgodnie z jego potrzebami, żadne prawdziwe uczenie się nie ma miejsca.

·         uczymy się tego czego aktywnie doświadczamy – poczucie własnej wartości i samo poznawanie to ostateczne cele w rozwoju jednostki, są to także warunki wstępne prawdziwego uczenia się

·         każdy z nas oddziaływuje na innych – indywidualne doświadczenia i wybory każdego ucznia dotyczące jego rozwoju osobowościowego oraz jego potrzeby edukacyjne muszą być brane pod uwagę

·         inteligencja jest wrodzona – motywacja do uczenia się jest właściwa istotom ludzkim. W idealnym środowisku społecznym i fizycznym uczenie się jest naturalną, radosną aktywnością, która trwa przez całe życie

Ruch fizyczny stymuluje funkcjonowanie mózgu.

·         specyficzne ruchy ciała stymulują poszczególne funkcjonowania mózgu

·         stres hamuje uczenie się – w warunkach stresu aktywność systemu intelekt ciało jest skupione na współczesnym układzie nerwowym, który przygotowuje ciało do reakcji walki / ucieczki. W rezultacie aktywność układu limbicznego (gdzie zlokalizowana jest pamięć) i nowej kory mózgu (gdzie umiejscowione jest myślenie abstrakcyjne i wnioskowanie) zostaje znacznie obniżona

·         blokady uczenia się mogą być usunięte przez Gimnastykę Mózgu, które w sposób świadomy aktywizują cały system  intelekt/ ciało, stymulując aktywność układu nerwowego równomiernie we wszystkich częściach mózgu i osłabiają walki – ucieczki

·         zauważanie jest osobistym mechanizmem reakcji zwrotnej – nowe uczenie się zależy od umiejętności zauważania co pracuje, a co nie pracuje na rzecz usprawniania nawyku z którym  mamy do czynienia. Gdy uczeń jest w stanie uświadomić sobie blokady w uczeniu się podjąć oddziaływanie z pomocą efektywnych narzędzi Gimnastyki Mózgu, zapewnia mu to wzrost efektywności i poczucia własnej wartości. Istota kinezjologii edukacyjnej są tzw. równoważenia organizmu w zakresie wybranych funkcji np. pisania, czytania, widzenia, słyszenia, koncentracji czy lateralności, które prowadzone są po zastosowaniu tzw. schematu odblokowania

·         woda energetyczność – wpływa na usprawnienie przebiegu reakcji chemicznych i elektrycznych pomiędzy mózgiem a układem nerwowym oraz efektywność przechowywania i odtwarzania informacji

Punkty na myślenie – jasność – leżą tuż nad miejscem rozdzielenia tętnic szyjnych masując je, stymulujemy utlenianie komórek mózgowych, niwelując uczucie zmęczenia i przyśpieszamy przesyłanie informacji pomiędzy stronami ciała i zawiadującymi nimi półkulami mózgu.

Ruchy naprzemienne – aktywność. Celem tych ruchów jest zintegrowanie obu półkul mózgowych. Jednocześnie ruchy prawą i lewą stroną ciała powoduje że prawa i lewa półkula akcji myśli i ruchu jest ujawnienie dwóch zasadniczych typów ruchów:

1.      Ruchy przekraczające linię środkową – utworzoną przez lewą i prawą stronę ciała (jak praca oczu przy czytaniu, pisaniu rysowaniu, praca narządów słuchu, praca rąk w trakcie wykonywania jakieś czynności). Ruchy te integrują myślenie i ruch, powodują uaktywnianie naturalnych mechanizmów i w związku z tym dziesięciokrotnie zwiększają szybkość przekazywania informacji, umożliwiają swobodny rozwój funkcji psychofizycznych, zapewniają optymalną pracę układu nerwowego a także łatwość i spontaniczność uczenia się. Należy zauważyć, że tym mechanizmem natura obdarzyła każde dziecko.

2.      Jednostronne ruchy ciała – powodujące rozdzielanie myśli ruch, mechanizm ten stanowi podstawę procesów upośledzenia czynności przez znak lub symbol. Wymaga to wytężonej pracy umysłu, wysiłku i znacznej energii mózgu i ciała, prowadzi do skupienia świadomości w sytuacji uczenia się jak i stresu. Ten typ ruchu skupia w sobie ruchy i nawyki pierwszego etapu uczenia się – etapu zapoznawania się i świadomego prowadzenia operacji i działań

Obydwa typy ruchów są konieczne. Mechanizm rozdzielania myśli i ruch (jednostronne ruchy ciała) jako podstawa ruchu drugiego typu jest konieczny w początkowym etapie nabywania umiejętności szkolnych. Na etapie przyswojenia i automatyzacji nawyku ustępuje on miejsca mechanizmowi integracji myśli i ruchu.      

 

MODUŁ  III  WCZESNE  WSPOMAGANIE Z WYKORZYSTANIEM  METODY  MARII MONTESSORI

 

Materiał do odróżniania kolorów – tabliczki kolorów. Małe drewniane tabliczki, które na dole i na górze mają uchwyty, zostały po obu stronach starannie polakierowane w tym samym kolorem. Każdy kolor występuje na dwóch deseczkach. Można więc je przyporządkować parami. Od jednej skrzyneczki z parami trzech podstawowych kolorów przechodzimy w|g tej samej zasady, poprzez mieszane kolory do trzeciej dużej skrzynki z dziewięcioma przegródkami, które zawierają siedem  tabliczek ze stopniowanymi kolorami.

Materiał do odróżniania kształtów – duża geometryczna komoda składa się z sześciu szuflad, które dziecko może z łatwością wyjąć. Znajdują się w nich wszystkie podstawowe kształty geometryczne w różnych wariantach ,,Biologiczna Komoda” jest koniecznym uzupełnieniem, ponieważ znajdują się tutaj wycięte z drewna prawie wszystkie kształty liści. Można tutaj poznawać dotykiem powierzchnie i kształty, co rozwija motorykę oraz zwiększa wrażliwość  na różnorodność przyrody.

Materiał do odróżniania struktury – deseczki dotykowe zostały już przedstawione. Oprócz „skrzynek z materiałami”, w której znajdują się materiały o różnej strukturze, jakie trzeba połączyć w pary, znajdujemy również liczne dodatkowe materiały, które pomagają w poznawaniu takich cech jak miękki i twardy, gładki i szorstki, luźny i zbity. Wszystko to rozwija zdolność różnicowania oraz uwrażliwiania zmysłu dotyku.

Materiał do odróżniania ciężarów – kluczem do świata pod względem rozumienia ciężarów są deseczki ciężarów. W skrzynce z trzema przegródkami znajdują się trzy serie deseczek o jednakowej wielkości. Każda seria wykonana jest z drewna innego gatunku. Dlatego też są one różnego ciężaru. Z otwartymi potem ewentualnie z zamkniętymi oczami, dziecko waży deseczki na dłoni i przyporządkowuje do siebie te, które mają ten sam ciężar.

Materiały do odróżniania dźwięków – niektóre materiały do rozwijania zmysłów pełnią także diagnostyczne funkcje jak na przykład pudełka dźwiękowe, przy pomocy których można na przykład odkryć wady słuchu u dzieci. Potwierdzają to terapeuci Montessarii. Pudełka dźwiękowe składają się z dwóch skrzyneczek, jednej z czerwonym wiekiem i jednej z niebieskim. Skrzynki te zawierają po sześć pudełek, w jednej są one koloru czerwonego, drugie niebieskiego. Pudełka z kolei wypełniane są różnymi materiałami i można przy ich pomocy poznawać skalę głośności od bardzo cicho do głośno.

Materiały do odróżniania zapachów – dwie skrzynki zawierają po sześć zapachowych pudełeczek. Zawierają się w nich substancje o łatwych do odróżnienia zapachach, których aromat dziecko czuje po otwarciu pudełeczka, a nie widzi jego zawartości. Znowu chodzi tutaj o znane zasady.

Materiały do odróżniania smaków – szklane naczynia smakowe składają się z ośmiu słoików, ośmiu pipet i małych łyżeczek. Nauczyciel na oczach dzieci przygotowuje różne smaki, w dwóch słoikach umieszcza jednakowe. Potem zadaniem dzieci  polega na próbowaniu i porównywaniu.

Materiały do odróżniania ciepłoty – dzbanki ciepła z metalu należy wypełnić wodę o różnej temperaturze. Począwszy od pary dzbanków z wodą do maksymalnej temperatury około 46 stopni. Wszystkie dzbanki chwytamy obiema dłońmi i badamy ich ciepło. I wciąż wracamy do temperatury wyjściowej.

Materiały matematyczne i wspierające przyswajanie mowy – opracowane przez Montessari są odpowiedzią na rzeczywiste potrzeby dziecka. Dzieci mają prawo uczyć się i pisać, jeśli są do tego gotowe.  Trudno jest wytyczyć jednoznaczną granicę między materiałami rozwijającymi zmysły i pierwszymi materiałami matematycznymi i językowymi. Ponieważ liczne opisywane powyżej materiały zawierają matematyczne struktury, umożliwiają pośrednie przygotowanie do różnicującego postrzegania (czytanie) i trenują motorykę, konieczną przy pisaniu.

 

MODUŁ IV WCZESNE WSPOMAGANIE Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII INFORMACYJNEJ I KOMUNIKACYJNEJ

 

Nauczyciel w swojej pracy może wykorzystać programy multimedialne do wspomagania rozwoju dziecka. Jeżeli placówka przedszkolna nie posiada komputera, proponują:

·         nawiązać współpracę ze szkołą, która posiada pracownie komputerową, umówić się na zajęcia w ramach realizowanych projektów

·         przedstawić rodzicom wykaz programów multimedialnych wspomagających rozwój dziecka (opracowany został w tej publikacji w wersji elektronicznej, którą można przetwarzać w zależności od potrzeb)

·         pozyskiwać sponsorów zwracając się bezpośrednio do firm zajmujących się sprzedażą, produkcją sprzętu komputerowego. Na terenie województwa pomorskiego wiele przedszkoli pozyskało profesjonalny sprzęt bezpośrednio od producenta.

 

Wiadomości zostały zdobyte na kursie doskonalącym CEN w Gdańsku - kierownik kursu p. Zofia Kaczykowska.

 

 

 

                                                                     M. Nowak